Món Quà Từ Mẹ - Le don de la Mère, entre 1935 et 1945

Lê Phổ (1907-2001)
Món Quà Từ Mẹ, khoảng năm 1935-1945.
Mực và màu trên lụa.

Kích thước khổ giấy: 64.7 x 50.5 cm

Kích thước phần tranh vẽ: 61 x 45.1 cm

Nguồn gốc: Mua tại một gallery ở Paris khoảng năm 1940. Ông nội truyền lại cho con cháu. Người cháu sang Mỹ sinh sống và mang theo bức tranh.

Hình tượng Đức Mẹ Đồng Trinh có một vị trí quan trọng trong Công giáo. Trong suốt chiều dài lịch sử nghệ thuật thế giới, các nghệ sĩ đều lấy cảm hứng về vẻ đẹp cũng như sự đức độ của Đức Mẹ Đồng Trinh để thỏa sức sáng tạo một “vẻ đẹp Đức Mẹ” theo quan niệm của riêng mình. Ngoài ra, việc tạo hình Đức Mẹ Đồng Trinh và Chúa Hài đồng là hai chủ thể không tách rời về “tình mẫu tử” khiến sức hấp dẫn của đề tài này chưa bao giờ cạn nguồn sáng tạo từ các nghệ sĩ.

Từ Châu Âu sang Châu Á, Châu Mỹ, thậm chí cả Châu Phi xa xôi, nếu ở đó có Đạo Công Giáo thì hình tượng này luôn hiện diện trong mọi giai tầng của xã hội. Đức Mẹ Đồng Trinh luôn được khắc họa dưới hình ảnh một phụ nữ xinh đẹp, dịu dàng, thánh thiện trong một khung cảnh thơ mộng, dịu êm. Chúa Hài đồng là một em bé trai bụ bẫm, xinh xắn, đáng yêu. Không khí trong tác phẩm luôn tỏa ra sự ấm áp lan tỏa từ tình yêu thương giữa mẹ và con.

Khoảng những năm 1935-1945, Lê Phổ theo đuổi chủ đề mẫu tử bao gồm cả hình tượng Đức Mẹ và Chúa Hài đồng. Có thể là sự ra đời của Chúa trong máng cỏ, hay khi Chúa đã thành một em bé nhỏ. Nhưng hình tượng được ông khắc họa luôn mang đậm tính dân tộc và tâm hồn Việt.

Trong phiên đấu giá ngày 12 tháng 9 năm 2024 của Millon, chúng tôi trân trọng giới thiệu với công chúng yêu nghệ thuật một tác phẩm tuyệt đẹp của Lê Phổ về đề tài này.

Về căn bản, hình ảnh kinh điển của những sáng tác về chủ đề này ở nghệ thuật cổ điển hàn lâm Châu Âu là một motif rất phổ biến. Lê Phổ tiếp thu tinh hoa nghệ thuật Châu Âu khi học tập tại trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, khi sang Pháp tu nghiệp, đi Ý tham quan bảo tàng… Nhưng dưới lăng kính của ông, chủ đề biểu tượng cho một dòng tôn giáo mang tính quốc tế được dân gian hóa theo tư duy của người họa sĩ bản địa. Điều này đã tạo cho tác phẩm một “hương vị” rất đặc biệt.

Đức Mẹ Đồng Trinh và Chúa Hài đồng được khắc họa với mẫu nhân vật là người Việt. Trang phục là chất liệu vải lụa truyền thống Việt. Với nhân vật nữ cũng có thể là chất liệu gấm bởi chiếc áo dài mâu nâu có độ óng ánh nhẹ; bên ngoài là áo choàng nhung đen, lót lụa xanh lá với khăn voan lụa mỏng. Thực vật là khóm tre (trúc), hoa phù dung. Kiến trúc cửa vòm vừa giống kiểu thức Châu Âu, vừa giống những vòm cửa trong kiến trúc tôn giáo Việt. Đặc biệt quả đào trên tay Đức Mẹ chuẩn bị đưa cho Chúa Hài đồng là biểu tượng của sự trường thọ - theo quan niệm phương Đông.

Hình tượng Đức Mẹ Đồng Trinh cầm hoa hồng, hoa cẩm chướng, quả táo khá phổ biến trong hội họa cổ điển phương Tây. Danh họa người Ý Leornado da Vinci đã sáng tác những bức tranh nổi tiếng về chủ đề này như “Madonna with a Flower (hay “Madonna Benois”)  hoặc “The Madonna of the Carnation” được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật München.

Với mỗi loại hoa trái hoặc đồ vật được đặt trên tay Đức Mẹ Đồng Trinh hoặc chúa Hài đồng đều mang tới một thông điệp riêng. Hoa cẩm chướng được trao tặng cho Chúa – tượng trưng cho sự ái mộ và lòng tôn kính. Hoa hồng biểu tượng cho tình mẫu tử.

Khi xây dựng biểu tượng Đức Mẹ - người mẹ, Chúa Hài đồng – người con… theo quan niệm của mình, Lê Phổ đã Việt hóa hình tượng và các chi tiết. Đức Mẹ - người mẹ, tặng cho Chúa – người con quả đào - tượng trưng cho sự trường thọ. Cũng có thể hiểu theo nghĩa trực - tình mẫu tử thiêng liêng là vĩnh cửu, trường tồn.

Ngoài tính Việt hóa cao một chủ đề tôn giáo quốc tế, ở bức tranh này, Lê Phổ đã mang tới cho người xem một cảm giác vừa thiêng liêng vừa ấm áp, vừa gần gũi với đời sống thực tế hàng ngày. Đức Mẹ Đồng Trinh và Chúa Hài đồng được tôn kính trong biểu tượng tôn giáo linh thiêng nhưng lại là tình mẫu tử ấm áp dưới góc độ gia đình.

Với tư duy của một bâc thầy hội họa, Lê Phổ đã diễn tả được tâm ý và quan niệm của chính bản thân mình về một đề tài khó, vừa quốc tế, vừa truyền thống, vừa mang tính quốc gia dân tộc.

Dưới kỹ thuật thượng thừa, làm chủ nét họa vô cùng tài hoa, tinh tế, hòa sắc nhuần nhị, đặc trưng gam màu Lê Phổ những năm 1935-1945, sáng tác ở thời kỳ Romane đỉnh cao… bức tranh đã truyền tải sâu sắc thông điệp về tình mẫu tử. Nó vừa mang tính lịch sử, tôn giáo lại đậm chất lãng mạn, vương giả, trên nền văn hóa phương Đông với ý nghĩa phúc thọ an khang…và trên hết cả nó thấm đẫm tâm hồn Việt. Điều chính yếu này đã tạo nên sức hấp dẫn của tác phẩm.

Trong catalogue triển lãm năm 1942 tại Galerie d’Art Pasteur Alger, của Mai Trung Thứ- Lê Phổ-Vũ Cao Đàm, phần danh mục Lê Phổ, số thứ tự 55 có tác phẩm tên “Vierge et enfant - Trinh nữ và em bé”, có phải chăng đây chính là tác phẩm trong triển lãm ấy. Chúng tôi chưa tìm ra đáp án này. Sau khi phân tích kỹ các hình tượng, chi tiết được Lê Phổ thể hiện trong bức tranh, tên gọi “Món quà từ Mẹ” có lẽ là hợp lý hơn cả.

Bài viết bởi Bùi Hoàng Anh từ VAV

Encre et couleurs sur soie

Signé et cachet en haut à droite
63,5 x 50,5 cm

Provenance : Acheté dans une galerie à Paris vers 1940, le tableau a été transmis aux descendants de son propriétaire initial. Son arrière-petit-neveu ayant émigré aux États-Unis, a emporté le tableau avec lui.

LÊ PHỔ (1907-2001) - Le don de la mère.

Année de création : Vers 1935-1945.  

Matériau : Encre et couleur sur soie.  

Dimensions : 50,5x63,5 cm  

Origine : Achetée dans une galerie à Paris vers 1940. Transmise de génération en génération. Le petit-enfant l'a emportée aux États-Unis lorsqu'il s'y est installé.

L'image de la Vierge Marie occupe une place importante dans le catholicisme. À travers l'histoire de l'art mondial, les artistes se sont inspirés de la beauté et de la vertu de la Vierge Marie pour créer une "image de la Vierge" selon leur propre conception. De plus, la représentation de la Vierge Marie et de l'Enfant Jésus, deux figures indissociables de l'amour maternel, continue de captiver les artistes, devenant une source d'inspiration inépuisable.

De l'Europe à l'Asie, en passant par l'Amérique et même l'Afrique lointaine, là où le catholicisme est présent, cette image est omniprésente dans toutes les strates de la société. La Vierge Marie est toujours représentée comme une belle femme, douce et bienveillante, dans un cadre paisible et idyllique. L'Enfant Jésus est souvent un bébé potelé, mignon et adorable. Les œuvres dégagent une atmosphère chaleureuse, émanant de l'amour entre mère et enfant.

Vers les années 1935-1945, Lê Phổ a exploré le thème de la maternité, incluant les figures de la Vierge Marie et de l'Enfant Jésus. Qu'il s'agisse de la naissance du Christ dans une crèche ou de l'image du Christ enfant, ses représentations reflètent toujours une forte identité nationale et une âme vietnamienne.

Lors de la vente aux enchères du 12 septembre 2024 chez Millon, nous sommes honorés de présenter au public amateur d'art une œuvre exceptionnelle de Lê Phổ sur ce thème.

Les représentations classiques de ce sujet dans l'art académique européen suivent souvent des motifs très courants. Lê Phổ, ayant intégré les techniques de l'art européen durant ses études à l'École des Beaux-Arts de l'Indochine, ses voyages en France et en Italie, a su s'approprier ce motif religieux universel à travers une vision imprégnée de la culture vietnamienne. Cela donne à l'œuvre une saveur particulièrement unique.

La Vierge Marie et l'Enfant Jésus sont ici représentés avec des traits typiquement vietnamiens. Les costumes sont en soie traditionnelle vietnamienne, la robe marron en soie de la Vierge pourrait être en brocart, avec un châle de velours noir doublé de soie verte, et un voile de soie légère. La végétation est composée de bambous et de fleurs d'hibiscus. L'architecture, quant à elle, combine des éléments d'arches européennes et de portes d'inspiration religieuse vietnamienne. Le fruit de la pêche, que la Vierge s'apprête à offrir à l'Enfant Jésus, est un symbole de longévité dans la culture orientale.

Dans l'art occidental classique, il est courant de voir la Vierge tenant une rose, un œillet ou une pomme, comme dans les célèbres œuvres de Léonard de Vinci, telles que "Madonna with a Flower" (ou "Madonna Benois") ou "The Madonna of the Carnation", conservée au musée des Beaux-Arts de Munich.

Chaque fleur ou fruit représenté dans les mains de la Vierge ou de l'Enfant Jésus transmet un message spécifique. L'œillet, par exemple, symbolise l'admiration et la vénération, tandis que la rose représente l'amour maternel.

Dans sa représentation de la Vierge comme mère, et de l'Enfant Jésus comme enfant, Lê Phổ vietnamise ces symboles. Ici, la Vierge offre à l'Enfant une pêche, symbole de longévité. Cela peut aussi être interprété de manière plus directe, comme une métaphore de l'amour maternel éternel et sacré.

Outre la forte vietnamisation de ce thème religieux universel, cette œuvre de Lê Phổ transporte le spectateur dans un univers à la fois sacré et chaleureux, tout en restant proche de la vie quotidienne. La Vierge Marie et l'Enfant Jésus sont vénérés dans une symbolique religieuse tout en incarnant une douce affection familiale.

Avec sa maîtrise exceptionnelle des techniques picturales, son talent subtil et raffiné, et une harmonie chromatique typique des œuvres de Lê Phổ de la période 1935-1945, cette création reflète magnifiquement la maternité. Elle est à la fois historique, religieuse, romantique et imprégnée d'une signification culturelle orientale de bonheur et de longévité, tout en étant profondément ancrée dans l'âme vietnamienne. Cette spécificité contribue grandement à l'attrait de l'œuvre.

Dans le catalogue d'une exposition de 1942 à la Galerie d’Art Pasteur Alger, consacrée à Mai Trung Thứ, Lê Phổ et Vũ Cao Đàm, l'une des œuvres de Lê Phổ, répertoriée sous le numéro 55, est intitulée "Vierge et enfant - Trinh nữ et em bé". Il est possible que ce soit cette même œuvre. Nous n'avons pas encore de réponse définitive. Après une analyse approfondie des figures et des détails représentés, le titre "Le don de la Mère" semble cependant plus approprié.  

Article par Bùi Hoàng Anh de Viet Art View